حسن سبحانی: تحریم و هدفمندی یارانه‌ها دو عامل موثر بر بازار ارز و سکه است

این روزها که تب طلا و ارز همه جا را گرفته و نوسان قیمتی آن به نبض بازار تبدیل شده بیش از هر چیز باید نگران بودجه سالانه کشور بود. قیمت هر بشکه نفت و قیمت دلار در بودجه دو آیتمی است که هر سال با بحث و مناقشات بسیار همراه است.بسیاری از کارشناسان معتقدند پایه اقتصادی و نوسا‌ن‌های نرخ طلا و ارز در همین بودجه با تعیین نرخ دلار برداشته می‌شود. از طرف دیگر قیمت دلار تاثیر مستقیم بر قیمت هربشکه نفت در بودجه دارد. در مجموع تخمین درآمد دولت و پیش‌بینی هزینه‌ها از همین جا شروع می‌شود. البته واقعی بودن این نرخ‌ها بیش از هر چیز دیگری اهمیت دارد.حال با توجه به اینکه در این مدت نوسانات نرخ طلا و ارز قابل توجه بوده به نظر می‌رسد که این نوسانات در بودجه سال آینده بی‌تاثیر نباشد. تاثیراتی که خود می‌تواند فصل جدیدی در فضای اقتصادی باشد. به عقیده برخی کارشناسان قیمت ارز در بودجه سالانه خط کلی اقتصاد و قیمت ارز، طلا و حتی کالاهای دیگر را در طول سال معین می‌کند.اما اینکه چه دلیلی موجبات این تلاطم‌ها و نوسان‌های رو به افزایش قیمت طلا و ارز را موجب شده موضوعی است که با حسن سبحانی کارشناس اقتصادی و عضو هیات علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران در میان گذاشته‌ایم و آنچه می‌خوانید حاصل گفت‌وگوی کوتاهی با این کارشناس اقتصادی است. حسن سبحانی، دکترای علوم اقتصادی و استاد دانشگاه، نماینده دامغان در دوره‌های پنجم، ششم و هفتم مجلس شورای اسلامی است. سبحانی به سال ۱۳۳۳ در شهرستان دامغان زاده شد. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در زادگاهش گذراند. در سال ۱۳۵۳ در دانشگاه ملی در رشته اقتصاد تحصیلات دانشگاهی‌اش را آغاز نمود و در سال ۱۳۵۸ در این رشته فارغ التحصیل شد. دوره کارشناسی ارشد و دکترایش را نیز در همان رشته کارشناسی، در دانشگاه تربیت مدرس سپری کرد. وی در طی این مدت مسئولیت‌های مختلفی را نیز عهده دار بود. سبحانی، به عنوان اولین فارغ التحصیل دکترای اقتصاد در دانشگاه‌های ایران پس از انقلاب شناخته می‌شود. نوسان قیمت طلا و ارز چیز تازه‌ای نیست، اما این روزها تا حد زیادی مشکل ساز شده است. این مشکلات از کجا ناشی می‌شود؟ بازار طلا و ارز در دهه اخیر متاثر از دو چیز بوده است. یکی سیاست‌های اقتصادی داخل کشور مانند هدفمندی و دیگری تحت تاثیر سیاست‌های خارجی از جمله تحریم بوده است. این بازار تحت تاثیر این سیاست‌ها ‌تحولاتی را تجربه کرده است و این تحولات حکایت از مشکلات عدیده در عرصه اقتصاد می‌کند. البته همین مشکلات و تحولات در عرصه اقتصادی پیامدهای بسیاری را در آتیه‌ای نه چندان دور رقم می‌زند. این پیامدها از چیست؟ به طور طبیعی وقتی جامعه‌ای از حیث سودآوری شفاف نباشد صاحبان نقدینگی، امکانات خود را در بازارهای نسبتا مطمئن‌تری سرمایه‌گذاری می‌کنند که ارز و طلا از جمله این بازارهاست. افزایش تقاضا برای سرمایه‌گذاری موجبات افزایش قیمت آنها را فراهم می‌کند. به فضای غیر طبیعی و رانتی در این بازار دامن می‌زند. در چنین فضایی اگر کشورها مقادیر زیادی ارز در اختیار داشته باشند، نوسانات یا شوک‌های وارد شده به بازار را با عرضه ارز کنترل می‌کنند اما اگر به هر دلیلی تقاضا زیاد باشد یا امکان عرضه نامحدود ارز وجود نداشته باشد به ناگزیر قیمت ارز افزایش پیدا خواهد کرد و در چنین حالتی قیمت بالای ارز خود را تثبیت می‌کند و در عین حال مگر اینکه شرایط تغییر کند یا شوک جدیدی به بازار وارد شود. اما در شرایط فعلی اقتصاد به نظر می‌رسد این وضعیت ادامه داشته باشد. در این فضا بازارهای دیگر با اخلال روبه‌رو است. چرا میل به بازارهای دیگر کاهش پیدا می‌کند؟ وقتی که سرمایه‌گذاری با ابهام مواجه است طبیعی است استقبال کم شود. مثال آن هم همین فروش اوراق مشارکت است که از مصادیق بارز مشکلات حاصل از ابهام در وضعیت اقتصادی است. البته باید در نظر داشت کسانی هم که به خرید اوراق مشارکت روی می‌آورند به دنبال سرمایه‌گذاری حقیقی نیستند. در واقع خریدار اوراق مشارکت به جای سرمایه‌گذاری حقیقی به نرخ مطمئن آنچه که «سود» نامیده می‌شود متکی است. در شرایط کنونی نیز سود حاصل از اوراق مشارکت حداکثر 17 درصد است اما سرمایه‌گذاری در خرید طلا و ارز بیش از 17 درصد سود را حاصل می‌کند مطمئنا سرمایه به سمت اوراق مشارکت هم نخواهد رفت و بازار هم کشش چنین رقابتی را نخواهد داشت. علت این واکنش را در چه عواملی باید جست‌وجو کرد؟ چنین وضعی راباید در تغییر شرایطی جست‌وجو کرد که این شرایط را به وجود آورده است. به عبارت واضح‌تر سیاست‌های اقتصادی دولت و سرآمد همه آنها هدفمندی یارانه‌ها سیاست مشوق تولید نبوده است. قاعدتا دستکاری در سیاست‌ها مولد بودن سرمایه‌گذاری را با خلأ و مشکل مواجه کرده است. آنچه که رخ داده، قبل از آنکه موضوع پولی باشد یک موضوع در بازار حقیقی است و باید حل آن را در بازارهای حقیقی اقتصاد مولد جست‌وجو کرد. بااین اوصاف و این همه نوسان در بازار طلا و ارز به‌نظر شما عاقبت ارز در بودجه 91 چه خواهد شد؟ روند تغییرات قیمت ارز در بودجه نشان دهنده تغییرات در بخش‌های مختلف است. اما به طور معمول اگر بخواهیم از نوسانات نرخ ارز در امان باشیم و نوسانات نرخ ارز در بودجه سال 91 مشکلات حادی ایجاد نکند مطمئنا دولت باید نرخی را «تعیین» و نه «پیش‌بینی» کند که حاصل شدن این قیمت تا حدود زیادی قطعی باشد. در حالی که هم‌اکنون در بازار ارز آزاد نرخ یک‌هزارو 350 تومان تجربه می‌شود که در نظر گرفتن نرخی معادل هزارو 50 تومان یا هزارو 100 تومان می‌تواند شوک‌های احتمالی ارز در درآمد بودجه را کاهش دهد و در حقیقت تحقق درآمدهای دولت را تضمین کند و در این صورت دولت با در نظر گرفتن کفی برای نرخ ارز و انجام محاسبات همان مقادیر رادر بودجه لحاظ کند و هرچه بیشتر درآمد از فروش نفت حاصل شود مازاد آن هم قابل پیش‌بینی خواهد شد و از همه مهم‌تر مورد محاسبه قرار می‌گیرد و شفافیت ایجاد می‌شود. قیمت هر بشکه نفت در بودجه با توجه به اینکه قیمت نفت در بودجه در تعامل با ارز است، بسیار مهم است. فکر می‌کنید که قیمت نفت باید در چه بازه‌ای انتخاب شود؟ قیمت هر بشکه نفت در بودجه سال گذشته با افزایش 1.5‌دلار به 81.5 دلار رسید. این رقم برای هر بشکه نفت یک رقم نسبی بود. اما اگر بخواهیم تمام تعهدات بودجه 90 را محاسبه کرده و انجام شده فرض کنیم قیمت هر بشکه نفت به 102 دلار در هر بشکه می‌رسید. اما با توجه به همه اتفاقاتی که کشورهای عربی مسلمان و نفت خیز رخ داده و در حال رخ دادن است؛ خیلی نمی‌توان به استمرار درآمد اینچنینی (فعلی) امیدوار بود. به هر حال در نظر گرفتن نرخ دلار برای هر بشکه نفت در اندازه‌ درآمدهای فعلی (102 دلار) قطعا ریسک خیلی زیادی خواهد داشت.بنابراین منطقی است که دولت به قیمتی پایین‌تر از قیمت فعلی بسنده کند. دولت می‌تواند برای تعیین قیمت نفت (نه پیش‌بینی) به مطالعات موسسات معتبر بین‌المللی انرژی مراجعه کند. همچنین با نگاهی به نرخ هر بشکه نفت در بودجه دیگر همسایه‌های نفت خیز می‌توان به یک قیمت متعادل رسید. حال با توجه به شرایط موجود اگر قیمت واقعی 80 دلار برای هر بشکه نفت انتخاب شود قیمت مناسبی خواهد بود. هر چه ارقام بالاتر باشد غیر قابل دفاع‌تر است. با توجه به شرایط موجود برای بودجه سال 91 چه شرایطی باید حاصل باشد تا این بودجه بتواند برای سال آینده یک بودجه موثر باشد؟ پاسخ به این سوال خیلی مشکل است. در حقیقت یکسری ضرورت‌ها و اقتضائاتی در مورد بودجه وجود دارد که نه تنها در این بودجه بلکه باید در تمام بودجه‌های دولت رعایت شود. موضوع کاهش هزینه‌های دولت یکی از نکته‌هایی است که اگر منظور نظر دولت قرار گیرد کار بسیار بزرگی انجام شده. اگر این هدف محقق شود می‌توان به قیمت‌های پایین‌تر نفت در بودجه امیدوار بود. همچنین می‌توان به این نکته هم امیدوار بود که وابستگی و حضور نفت در بودجه کاهش یابد و همین طور به نرخ‌های موثر مالیاتی نیز گردن نگذاشت. در عین حال وابستگی شرکت‌های دولتی را نیز به تسهیلات بانکی کم و کمتر کرد تا بیشتر این تسهیلات به بخش خصوصی برسد و از آن مهم‌تر این تسهیلات صرف سرمایه‌گذاری صرف شود. مجموعه این رفتارها صرفنظر از اینکه برای بودجه 91 باشد یا نباشد می‌تواند در کاهش هزینه‌های دولت و کاهش تعهدات دولت‌ها در راستای اصلاح ساختاری اقتصاد، دولت و بودجه‌ریزی به آن توجه کرد.

کلمات کلیدی:

▫ ارز ▫ نرخ ▫ نفت بیشتر ...